ماهنامه صبا
«اودیسه» فقط اقتباس از یک حماسه باستانی نیست؛ آزمونی دشوار برای فیلمسازی است که همیشه مرزهای روایت و تصویر را به چالش کشیده و حالا با یکی از مهم‌ترین میراث‌های ادبی جهان روبه‌رو شده است.
نگاهی به فیلم «اودیسه» ساخته کریستوفر نولان؛ سفری از دل جنگ و اسطوره به سوی خانه، هویت و رستگاری
به گزارش صبا؛ کمتر داستانی در تاریخ ادبیات جهان وجود دارد که به اندازه «اودیسه» هومر ظرفیت تبدیل شدن به یک اثر سینمایی بزرگ را داشته باشد. داستان پادشاهی که پس از سال‌ها جنگ، آوارگی و مواجهه با موجودات افسانه‌ای، تنها یک خواسته دارد: بازگشت به خانه. کریستوفر نولان در تازه‌ترین تجربه سینمایی خود به سراغ این روایت کهن رفته و تلاش کرده است از دل یکی از مشهورترین حماسه‌های تاریخ، فیلمی بسازد که هم تماشاگر علاقه‌مند به اسطوره را راضی کند و هم مخاطب امروزی را با دغدغه‌های انسانی قهرمانش همراه سازد.
«اودیسه» در نگاه نخست یک فیلم حماسی عظیم است؛ با نبردهای گسترده، موجودات اسطوره‌ای، کشتی‌ها، سرزمین‌های ناشناخته و تصاویری که برای تماشای پرده بزرگ سینما طراحی شده‌اند. اما آنچه فیلم را از یک ماجراجویی پرهزینه و متکی بر جلوه‌های بصری فراتر می‌برد، تلاش نولان برای بازتعریف مفهوم قهرمانی است. اودیسئوس در اینجا صرفاً جنگجویی نیست که باید از موانع عبور کند؛ او انسانی است که جنگ، سال‌های زندگی و حتی تصویری را که از خودش داشته، از دست داده است.
قهرمانی که دیگر شبیه قهرمانان نیست
مت دیمون در نقش اودیسئوس یکی از مهم‌ترین انتخاب‌های بازیگری فیلم است. برخلاف تصویر متعارف قهرمانان اسطوره‌ای که معمولاً با قدرت بدنی، شجاعت و پیروزی‌هایشان تعریف می‌شوند، شخصیت دیمون با نوعی خستگی و فرسودگی درونی همراه است. او پادشاهی است که از جنگ بازمی‌گردد، اما بازگشت جسمانی به معنای بازگشت به زندگی گذشته نیست.
این انتخاب با جهان سینمایی نولان همخوانی دارد. شخصیت‌های اصلی آثار او اغلب با گذشته، تصمیم‌های اشتباه، احساس گناه و پیامدهای انتخاب‌هایشان درگیرند. اودیسئوس نیز از این قاعده مستثنا نیست. سفر او فقط عبور از دریاها و مقابله با هیولاها نیست؛ سفری درونی برای مواجهه با گذشته و پذیرفتن هزینه تصمیم‌هایی است که گرفته است.
دیمون به‌خوبی توانسته این فرسودگی را در بازی خود منعکس کند. بااین‌حال، یکی از بحث‌های قابل‌تأمل درباره شخصیت‌پردازی فیلم این است که اودیسئوس هومر، علاوه بر شجاعت، هوش، حیله‌گری، غرور و گاهی حتی خودخواهی، شخصیتی بسیار پیچیده داشت. نسخه نولان بیشتر بر رنج و عذاب وجدان او تأکید می‌کند و در بعضی لحظات از آن زیرکی و بازیگوشی شخصیت ادبی فاصله می‌گیرد.
نولان در برابر اسطوره؛ انتخابی جسورانه اما بحث‌برانگیز
یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های نولان، فاصله گرفتن از بخشی از جهان ماورایی حماسه هومر است. در داستان اصلی، خدایان یونانی نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت انسان‌ها دارند. آن‌ها نه‌تنها بر زندگی قهرمانان نظارت می‌کنند، بلکه با رقابت‌ها، خشم‌ها و خواسته‌های خود مسیر وقایع را تغییر می‌دهند.
اما نولان بیشتر به جهان انسان‌ها علاقه نشان می‌دهد. حضور آتنا با بازی زندایا نیز بیش از آنکه به معنای بازسازی کامل جهان خدایان المپ باشد، به عنصری دراماتیک و گاه ذهنی در مسیر اودیسئوس تبدیل می‌شود.
این تغییر، دو نتیجه متفاوت دارد. از یک سو، فیلم برای مخاطب امروز قابل‌درک‌تر می‌شود و اسطوره را به تجربه‌ای ملموس درباره جنگ، حافظه، فقدان و مسئولیت تبدیل می‌کند. از سوی دیگر، بخشی از رمزآلودگی و شکوه جهان باستانی هومر را از دست می‌دهد.
به همین دلیل نمی‌توان «اودیسه» را اقتباسی کاملاً وفادار به متن اصلی دانست. نولان داستان هومر را ماده خامی برای خلق روایت شخصی خودش قرار داده است؛ روایتی که در آن انسان بیش از خدایان اهمیت دارد و سرنوشت، بیشتر از آنکه نتیجه اراده موجودات فراطبیعی باشد، با انتخاب‌های خود انسان گره می‌خورد.
شکوه تصویر؛ جایی که نولان قدرت خود را به رخ می‌کشد
از نظر فنی، «اودیسه» یکی از بلندپروازانه‌ترین تجربه‌های کارنامه نولان است. فیلم‌برداری با دوربین‌های قطع بزرگ آی‌مکس، طراحی صحنه، مقیاس نبردها و موسیقی لودویگ گورانسون، فضایی می‌سازند که تماشای آن روی پرده بزرگ معنای دیگری پیدا می‌کند.
نولان در مواجهه با موجودات افسانه‌ای نیز تلاش کرده است به جای اتکا به یک نمایش فانتزی متعارف، حس تهدید و وحشت را به صحنه‌ها تزریق کند. مواجهه با سیکلوپ و ماجراهای مربوط به سیرسه از جمله لحظاتی هستند که نشان می‌دهند فیلمساز چگونه می‌تواند از یک داستان شناخته‌شده، تجربه‌ای تازه و گاه دلهره‌آور بسازد.
در این میان، موسیقی گورانسون صرفاً همراه تصاویر نیست؛ در بسیاری از لحظات به عاملی برای تشدید اضطراب و انتقال حس عظمت و تنهایی تبدیل می‌شود. همکاری دوباره او با نولان، پس از تجربه موفق «اوپنهایمر»، نتیجه‌ای متناسب با ابعاد این پروژه به همراه داشته است.
بااین‌حال، عظمت بصری همیشه به معنای عمق دراماتیک نیست. گاهی تعدد اتفاقات، جابه‌جایی‌های زمانی و تلاش برای پوشش دادن بخش‌های مختلف حماسه، مجال کافی برای مکث روی بعضی شخصیت‌ها و روابط انسانی باقی نمی‌گذارد. فیلم در برخی مقاطع بیشتر از آنکه فرصت دهد تماشاگر با شخصیت‌ها زندگی کند، او را از یک ماجرای بزرگ به ماجرای بعدی می‌برد.
از «تروآ» تا «اودیسه»؛ دو نگاه متفاوت به جهان هومر
مقایسه «اودیسه» با «تروآ» ساخته ولفگانگ پترسن در سال ۲۰۰۴، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های بررسی این فیلم است. هر دو اثر از جهان حماسی یونان باستان می‌آیند، اما تفاوت مهمی در نقطه تمرکز دارند.
«تروآ» با بازی برد پیت در نقش آشیل، اریک بانا در نقش هکتور و اورلاندو بلوم در نقش پاریس، روایت سینمایی جنگ مشهور یونانیان و تروایی‌ها را به تصویر می‌کشد. فیلم پترسن بیشتر بر نبرد، افتخار، قدرت، غرور و جاه‌طلبی تمرکز دارد. قهرمانان آن در میدان جنگ تعریف می‌شوند و سرنوشتشان با پیروزی یا شکست در برابر دشمن گره خورده است.
البته «تروآ» نیز اقتباسی آزاد از «ایلیاد» هومر بود و با حذف یا تغییر نقش خدایان و دست‌کاری برخی وقایع، به سمت یک درام تاریخی و انسانی حرکت کرد. فیلم با وجود جذابیت‌های بصری و بازی قابل‌توجه اریک بانا در نقش هکتور، در شخصیت‌پردازی و عمق عاطفی همیشه موفق عمل نمی‌کرد.
اما «اودیسه» از نقطه‌ای دیگر آغاز می‌شود. جنگ تروا در واقع پیش‌زمینه داستان است و مسئله اصلی، اتفاقاتی است که پس از پایان جنگ برای بازماندگان رخ می‌دهد. اگر «تروآ» درباره عطش قهرمانان برای افتخار و جاودانگی است، «اودیسه» درباره بهای این افتخار و دشواری بازگشت به زندگی پس از جنگ حرف می‌زند.
در واقع، می‌توان این دو فیلم را دو فصل مکمل از یک جهان اسطوره‌ای دانست؛ یکی درباره آغاز ویرانی و دیگری درباره پیامدهای آن. آشیل برای جاودانه شدن نامش می‌جنگد، اما اودیسئوس برای زنده ماندن و رسیدن دوباره به خانه تلاش می‌کند. همین تفاوت، نقطه تمایز مهم دو نگاه سینمایی است.
پنه‌لوپه؛ نیمه دیگر سفر اودیسئوس
یکی از بخش‌های مهم داستان، انتظار پنه‌لوپه برای بازگشت همسرش و تلاش او برای حفظ جایگاه خود و پسرش در غیاب پادشاه است. آن هاتاوی در این نقش، وجه دیگری از پیامدهای جنگ را به نمایش می‌گذارد؛ جنگی که فقط زندگی سربازان را نابود نمی‌کند، بلکه خانواده‌هایی را نیز در انتظار، بلاتکلیفی و ناامنی فرو می‌برد.
تام هالند در نقش تلماخوس نیز نماینده نسلی است که پدرش را تقریباً تمام عمر ندیده و باید در غیاب او هویت و جایگاه خود را پیدا کند. رابطه پدر و پسر یکی از ظرفیت‌های عاطفی مهم فیلم است؛ رابطه‌ای که در کنار داستان بازگشت، به مسئله زمان ازدست‌رفته و فاصله میان نسل‌ها معنا می‌دهد.
رابرت پتینسون در نقش آنتینوس نیز به‌عنوان یکی از چهره‌های مقابل اودیسئوس، حضوری قابل‌توجه دارد. در کنار این بازیگران، حضور بازیگرانی چون زندایا، لوپیتا نیونگو، شارلیز ترون و سامانتا مورتون به گستردگی جهان فیلم کمک کرده است.
آیا «اودیسه» یک شاهکار بی‌نقص است؟
پاسخ را باید با کمی احتیاط داد. «اودیسه» از آن دسته فیلم‌هایی است که حتی منتقدان سخت‌گیر نیز نمی‌توانند دستاوردهای فنی و جاه‌طلبی سینمایی آن را نادیده بگیرند. تحسین گسترده منتقدان، امتیاز ۹۴ درصدی راتن تومیتوز و استقبال ۹۶ درصدی مخاطبان در داده‌های منتشرشده این وب‌سایت، نشان می‌دهد نولان توانسته تجربه‌ای بسیار موفق و تأثیرگذار خلق کند.
اما در کنار این تحسین‌ها، نقدهایی نیز وجود دارد؛ از جمله کم‌رنگ شدن نقش خدایان، ساده‌سازی برخی ویژگی‌های شخصیت اودیسئوس، تغییرات گسترده در روایت هومر و گاهی سردی عاطفی فیلم در برابر عظمت بصری آن. این انتقادها به‌ویژه از سوی کسانی مطرح شده که انتظار داشتند نولان پیچیدگی و شگفتی جهان اسطوره‌ای را بیشتر حفظ کند.
بااین‌حال، ارزش «اودیسه» را نباید تنها با میزان وفاداری آن به متن هومر سنجید. نولان قرار نبوده نسخه مصور یک کتاب کهن را بسازد؛ او می‌خواهد از دل یک داستان چند هزار ساله، پرسشی معاصر بیرون بکشد: آیا انسانی که سال‌ها در جنگ و خشونت زندگی کرده، واقعاً می‌تواند به همان خانه و همان زندگی گذشته بازگردد؟
پاسخ فیلم چندان ساده و امیدوارکننده نیست. بازگشت، الزاماً به معنای رهایی نیست و قهرمان پس از پایان نبردها همچنان باید با زخم‌هایی روبه‌رو شود که هیچ پیروزی‌ای قادر به پاک کردنشان نیست.
«اودیسه» را می‌توان یکی از مهم‌ترین و جاه‌طلبانه‌ترین آثار نولان دانست؛ فیلمی که در بهترین لحظاتش، شکوه سینمای حماسی را با تأملی انسانی درباره جنگ و عواقب آن پیوند می‌زند. شاید نتوان آن را اقتباسی بی‌نقص یا شاهکاری بدون ایراد دانست، اما نولان بار دیگر نشان می‌دهد که سینمای بزرگ فقط به معنای ساختن تصاویر بزرگ نیست؛ گاهی باید از دل یک داستان چند هزار ساله، پرسشی پیدا کرد که هنوز برای انسان امروز اهمیت دارد.
اودیسئوس به خانه بازمی‌گردد، اما پرسش اصلی این است: آیا پس از آن همه سال، هنوز چیزی از خانه و از خودِ او باقی مانده است؟