آدمهایی که در حاشیه زندگی میکنند، بیش از آنکه به ترحم نیاز داشته باشند، به دیدهشدن و فهمیدهشدن احتیاج دارند. «حاشیه» سراغ همین جهان میرود؛ جهانی که بازنمایی آن در سینما مسئولیتی فراتر از روایت چند اتفاق تلخ دارد. مسئله این است که فیلم تا چه اندازه توان

نگاهی به فیلم محمد علیزادهفرد؛ اثری که با یک شروع پرتعلیق مخاطب را همراه میکند، اما در مسیر روایت، میان معمای جنایی و دغدغههای اجتماعی گرفتار میشود.
به گزارش صبا؛سینمای اجتماعی ایران سالهاست که برای روایت بحرانهای جامعه، به سراغ حاشیه شهر، فقر، اعتیاد، خشونت و خانوادههای گرفتار در شرایط دشوار میرود؛ اما مسئله اصلی همیشه این بوده که آیا صرف نمایش مجموعهای از آسیبها میتواند به خلق یک فیلم اجتماعی تأثیرگذار منجر شود؟ «حاشیه» ساخته محمد علیزادهفرد نیز با همین پرسش روبهروست؛ فیلمی که از یک موقعیت خانوادگی و بحرانی آغاز میکند و تلاش دارد در دل یک روایت معمایی و پلیسی، تصویری از مناسبات اجتماعی در حاشیه شهر ارائه دهد.
نقطه شروع فیلم، انتخاب مناسبی برای درگیر کردن مخاطب است. گمشدن یک کودک، گرفتاریهای پدر خانواده و مجموعهای از اتفاقات پیشبینینشده، خیلی زود موقعیتی پرتنش ایجاد میکنند. فیلم در دقایق ابتدایی از توضیحات اضافی فاصله میگیرد و با استفاده از حرکت دوربین و جابهجایی میان شخصیتها، تماشاگر را وارد جهان داستان میکند. این شروع نشان میدهد علیزادهفرد در طراحی موقعیت و ایجاد کشش اولیه توانایی قابل توجهی دارد؛ امتیازی که احتمالاً از تجربه او در سینمای کوتاه نیز تأثیر پذیرفته است.
اما مشکل از جایی آغاز میشود که فیلم باید از جذابیت موقعیت اولیه عبور کند و به شخصیتها عمق ببخشد. «حاشیه» اتفاقات زیادی را در مدت زمانی نسبتاً محدود وارد داستان میکند؛ اتفاقاتی که هرکدام بهتنهایی ظرفیت تبدیل شدن به یک موقعیت دراماتیک جدی را دارند، اما فیلم گاهی برای عبور از آنها عجله میکند. برخی گرهها با سرعتی بیش از اندازه باز میشوند و مخاطب فرصت کافی برای درک فشار روانی و پیامدهای اتفاقات پیدا نمیکند.
وقتی فیلمنامه از شخصیتها جلو میزند
یکی از مهمترین مشکلات «حاشیه» فاصله میان ظرفیت داستان و کیفیت پرداخت آن است. فیلم ایدههای متعددی برای پیشبرد روایت دارد، اما همیشه نمیتواند آنها را به تجربهای منسجم تبدیل کند. در بعضی موقعیتها دیالوگها بیش از اندازه توضیحی میشوند و به جای آنکه تصویر و رفتار شخصیتها اطلاعات لازم را منتقل کنند، گفتوگوها وظیفه روایت را برعهده میگیرند.
این مسئله بهخصوص زمانی اهمیت پیدا میکند که فیلم میخواهد رابطه میان شخصیتها را شکل دهد. مخاطب باید بتواند ترس، تردید، درماندگی و تغییرات درونی آدمها را احساس کند، اما شتاب روایت اجازه نمیدهد همه این احساسات به اندازه کافی شکل بگیرند. در نتیجه، برخی اتفاقات بیشتر از آنکه تأثیر عاطفی داشته باشند، صرفاً به حلقهای برای حرکت داستان تبدیل میشوند.
هادی کاظمی و مهران احمدی؛ دو نقطه اتکای فیلم
یکی از امتیازهای قابل توجه «حاشیه» استفاده از بازیگرانی است که توانستهاند به فضای متفاوت اثر کمک کنند. هادی کاظمی، که بخش مهمی از کارنامهاش با نقشهای کمدی شناخته میشود، در این فیلم فرصت متفاوتی برای نمایش تواناییهایش پیدا کرده است. حضور او در یک موقعیت جدی و اجتماعی نشان میدهد که ظرفیت بازیگریاش محدود به تصویر آشنایی نیست که مخاطب از او در ذهن دارد.
مهران احمدی نیز با تجربهای که در اجرای شخصیتهای چندوجهی دارد، از بازیگران مؤثر فیلم است. او میتواند میان خشونت بیرونی و آسیبپذیری درونی شخصیت تعادل ایجاد کند و به بعضی صحنهها وزن بیشتری بدهد. این دو بازیگر از جمله نقاطی هستند که اجازه نمیدهند فیلم در تمام لحظات زیر فشار ضعفهای فیلمنامه قرار بگیرد.
با این حال، همه شخصیتها به یک اندازه فرصت پرداخت پیدا نمیکنند. بهخصوص شخصیت مادر خانواده که میتوانست یکی از مهمترین محورهای عاطفی داستان باشد، از عمق کافی برخوردار نیست. فیلم میتوانست از این شخصیت برای نمایش تأثیر بحران بر اعضای مختلف خانواده استفاده کند، اما در بخشهایی او را به حاشیه روایت میراند.
تصویر حاشیه شهر؛ میان واقعیت اجتماعی و کلیشه
شاید مهمترین مسئلهای که میتوان درباره «حاشیه» مطرح کرد، نحوه مواجهه آن با موضوع حاشیهنشینی باشد. فیلم قصد دارد از مشکلات و مناسبات اجتماعی در مناطقی بگوید که کمتر در مرکز توجه سینمای جریان اصلی قرار میگیرند. انتخاب این موضوع بهخودیخود قابل توجه است، اما نمایش واقعیت اجتماعی به چیزی فراتر از کنار هم قرار دادن مجموعهای از آسیبها نیاز دارد.
اعتیاد، خشونت، ناامنی، کودکان کار و مناسبات ناسالم اجتماعی در فیلم حضور دارند، اما تراکم این موضوعات گاهی تصویری یکبعدی از محیط میسازد. حاشیه شهر فقط محل تجمع بحرانها نیست؛ جایی است که آدمها زندگی میکنند، خانواده تشکیل میدهند، امید دارند، اشتباه میکنند و برای ادامه زندگی تلاش میکنند.
«حاشیه» در برخی لحظات به این واقعیت نزدیک میشود، اما در مجموع فرصت کافی برای شناخت پیچیدگیهای زندگی شخصیتهایش فراهم نمیکند. حتی ایده مسجد بهعنوان محور همبستگی و تلاش برای احیای پیوندهای اجتماعی، با وجود ظرفیت قابل توجه، به اندازه کافی در بستر داستان گسترش پیدا نمیکند.
از سوی دیگر، پرداخت به شخصیت مذهبی داستان نیز میتوانست ظریفتر باشد. فیلم در بعضی لحظات به جای آنکه اجازه دهد باورها و رفتارهای شخصیت از دل موقعیتهای داستانی آشکار شوند، بیش از اندازه بر نشانههای مستقیم تأکید میکند. همین موضوع از طبیعی بودن برخی لحظات میکاهد.
جمعبندی؛ فیلمی که ظرفیت بیشتری از نتیجه نهاییاش دارد
«حاشیه» را نمیتوان اثری کاملاً ناموفق دانست. فیلم در طراحی شروع، ایجاد موقعیتهای پرکشش و استفاده از بازیگرانش امتیازهایی دارد که تماشای آن را قابل دفاع میکند. محمد علیزادهفرد نشان میدهد که در ساخت یک روایت پرحادثه و همراه کردن مخاطب توانایی دارد، اما هنوز میان قصهگویی و پرداخت عمیق شخصیتها به تعادل کاملی نرسیده است.
مشکل اصلی فیلم کمبود سوژه یا ایده نیست؛ اتفاقاً با مجموعهای از موضوعات اجتماعی و ظرفیتهای دراماتیک روبهرو هستیم که میتوانستند به اثری ماندگارتر تبدیل شوند. مسئله این است که فیلم گاهی به جای مکث روی آدمها، به سراغ حادثه بعدی میرود و به جای عمیقتر کردن یک مسئله، چندین بحران را همزمان وارد روایت میکند.
در نهایت، «حاشیه» تجربهای قابل تأمل در سینمای اجتماعی و معمایی ایران است؛ فیلمی که نشانههایی از استعداد کارگردانش را آشکار میکند، اما برای تبدیل شدن به یک اثر تأثیرگذارتر، به فیلمنامهای منسجمتر، شخصیتپردازی عمیقتر و نگاهی پیچیدهتر به واقعیت اجتماعی نیاز داشت.