همه ما جزیرهای در خاطراتمان داریم که روزگاری تصور میکردیم هرگز ترکش نخواهیم کرد. «جزیره فراموششده» سفری فانتزی به همین دنیای ازدسترفته است؛ جایی که دوستی، خاطره و ترس از فراموشی به هم گره میخورند.

نگاهی انتقادی به انیمیشن تازه دریمورکس؛ ماجرای دوستی، خاطره و ترس از فراموش شدن
به گزارش صبا،بزرگ شدن همیشه با به دست آوردن چیزهای تازه همراه نیست؛ گاهی به معنای کنار گذاشتن آدمها، فاصله گرفتن از خاطرات و پذیرفتن تغییراتی است که هیچوقت برای آنها آماده نبودهایم. «جزیره فراموششده» محصول تازه دریمورکس به کارگردانی جوئل کرافورد و ژانول مرکادو، از همین نقطه وارد داستان میشود؛ انیمیشنی که در ظاهر یک ماجراجویی فانتزی و پرهیجان است، اما در لایه زیرین خود درباره یکی از ملموسترین تجربههای انسانی حرف میزند: ترس از دست دادن دوستیهایی که تصور میکردیم قرار است برای همیشه باقی بمانند.
داستان درباره جو و رایسا، دو دوست صمیمی است که از دوران کودکی کنار یکدیگر بزرگ شدهاند، اما حالا در آستانه ورود به مرحله تازهای از زندگی قرار دارند. رایسا قصد دارد برای ادامه تحصیل به آمریکا برود و جو هنوز نمیتواند با این جدایی کنار بیاید. آنچه در ابتدا شبیه اختلافی معمول میان دو دوست به نظر میرسد، با ورود آنها به جزیره اسرارآمیز ناکالی به ماجرایی عجیب تبدیل میشود؛ جزیرهای که موجودات افسانهای و اسطورهای فرهنگ فیلیپین در آن زندگی میکنند و بازگشت از آن، بهایی غیرمنتظره دارد: خاطرات مشترک این دو دوست.
فانتزیای که از یک مسئله واقعی آغاز میشود
یکی از انتخابهای هوشمندانه فیلم، تبدیل کردن یک بحران عاطفی به موتور محرک ماجراجویی است. جو و رایسا صرفاً برای نجات جان خود تلاش نمیکنند؛ آنها باید از چیزی محافظت کنند که در تمام سالهای دوستیشان ساختهاند. خاطرات مشترک در اینجا فقط مجموعهای از اتفاقات گذشته نیستند، بلکه به نشانهای از هویت مشترک دو شخصیت تبدیل میشوند. به همین دلیل، خطر فراموشی در فیلم معنایی فراتر از یک تهدید فانتزی پیدا میکند.
نکته مهم این است که فیلم جدایی را الزاماً به معنای پایان یک رابطه نمیداند. گاهی آدمها همچنان یکدیگر را دوست دارند، اما شرایط زندگی آنها را به مسیرهایی متفاوت میبرد. این نگاه، «جزیره فراموششده» را از بسیاری از انیمیشنهایی که دوستی را در قالب یک رابطه بیتغییر و همیشگی تصویر میکنند، متمایز میسازد. فیلم به مخاطب یادآوری میکند که تغییر شکل روابط بخشی طبیعی از رشد است و حفظ یک خاطره لزوماً به معنای بازگشت به گذشته نیست.
جهانی که از دل فرهنگ بومی جان میگیرد
مهمترین امتیاز بصری فیلم، صرفاً رنگارنگ بودن تصاویر یا تعدد موجودات عجیب نیست؛ بلکه هویتی است که از ترکیب عناصر فرهنگی و اسطورهای فیلیپین با زبان مدرن انیمیشن شکل میگیرد. ناکالی جهانی است که از قصهها و باورهای عامیانه تغذیه میکند و برخلاف بسیاری از سرزمینهای خیالی در آثار جریان اصلی، به یک فرهنگ کمتر دیدهشده در سینمای جریان اصلی هالیوود فرصت حضور میدهد.
این انتخاب به فیلم شخصیت میبخشد. موجودات افسانهای، طراحی محیطها و ارجاعات فرهنگی، صرفاً ابزارهایی برای سرگرم کردن مخاطب نیستند؛ آنها به جهان داستان ریشه میدهند. از سوی دیگر، ترکیب انیمیشن سهبعدی با طراحیهای دوبعدی، حالوهوایی پرتحرک و گاه غیرمنتظره ایجاد میکند. فیلم در بسیاری از لحظات از چارچوب بصری متعارف انیمیشنهای استودیویی فاصله میگیرد و به تجربهای آزادتر و جسورانهتر نزدیک میشود.
البته این حجم از خلاقیت همیشه به نتیجه یکدست منتهی نمیشود. گاهی تصاویر و اتفاقات چنان با سرعت از مقابل چشم مخاطب عبور میکنند که فرصت تماشای دقیق جزئیات از بین میرود. فیلم از نظر طراحی جهان دستودلباز است، اما در برخی لحظات نمیداند کدام ایده را باید در مرکز توجه نگه دارد.
مشکل اصلی؛ هیجانی که مجال احساس نمیدهد
اگر قرار باشد مهمترین ضعف «جزیره فراموششده» را مشخص کنیم، باید به ریتم آن اشاره کرد. فیلم تقریباً از همان ابتدا با سرعتی بالا حرکت میکند و در ادامه نیز کمتر فرصتی برای مکث، تأمل یا عمیقتر شدن روابط شخصیتها باقی میگذارد. ورود موجودات تازه، شوخیهای پیاپی، تعقیبوگریزها و اتفاقات فانتزی، گاهی چنان روی هم انباشته میشوند که خط عاطفی داستان در میان آنها کمرنگ میشود.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که فیلم بیش از هر چیز به رابطه جو و رایسا وابسته است. تماشاگر باید جدایی احتمالی آنها را احساس کند تا خطر فراموشی برایش اهمیت پیدا کند. اما وقتی روایت مدام در حال تولید اتفاق تازه است، برخی از لحظات احساسی فرصت کافی برای تأثیرگذاری پیدا نمیکنند.
این همان نکتهای است که در بخشی از نقدهای منتقدان بینالمللی نیز دیده میشود. گاردین از انرژی کنترلنشده و فقدان لحظات آرام انتقاد میکند و تایماوت معتقد است ماجراجویی فیلم بیش از اندازه پرشتاب است. در مقابل، راجر ایبرت بر صداقت عاطفی، تخیل و اهمیت رابطه دو شخصیت اصلی تأکید دارد. به نظر میرسد هر دو گروه به بخشی از واقعیت فیلم اشاره میکنند: «جزیره فراموششده» اثری سرشار از ایده و انرژی است که گاهی در مهار کردن همین ویژگیها ناکام میماند.
دوستی دخترانه؛ نقطه تمایز یک ماجراجویی فانتزی
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه فیلم، قرار دادن دوستی میان دو دختر نوجوان در مرکز یک ماجراجویی بزرگ است. رابطه جو و رایسا نه بر رقابت و نه بر یک دشمن مشترک، بلکه بر سالها همراهی، شناخت متقابل و تجربههای مشترک بنا شده است. تفاوت شخصیتهای آنها نیز به رابطهشان عمق میدهد؛ یکی بیشتر تابع تخیل و احساس است و دیگری آیندهای مشخص و هدفمند برای خود تصور میکند.
فیلم از این تفاوتها برای ساختن یک تقابل ساده میان دو شخصیت خوب و بد استفاده نمیکند. مسئله اصلی این نیست که کدامیک راه درستی را انتخاب کرده، بلکه این است که آیا دوستی آنها میتواند در برابر تغییرات زندگی دوام بیاورد یا نه. این رویکرد، بهویژه برای مخاطبان نوجوان، ظرفیت همذاتپنداری قابل توجهی دارد.
با این حال، میشد زمان بیشتری به تحول تدریجی این رابطه اختصاص داد. برخی از شخصیتهای فرعی و موجودات رنگارنگ جزیره نیز با وجود طراحی جذاب، بیشتر به کارکردهای سرگرمکننده محدود میمانند و مجال چندانی برای تبدیل شدن به شخصیتهایی ماندگار پیدا نمیکنند.
جمعبندی؛ خاطراتی که حتی با فراموشی هم باقی میمانند
«جزیره فراموششده» انیمیشنی بینقص نیست و نمیتوان ضعفهای روایی و شتاب بیش از اندازه آن را نادیده گرفت. با این حال، فیلم در خلق یک جهان بصری متفاوت، استفاده از افسانههای فرهنگی کمتر دیدهشده و انتخاب موضوعی انسانی موفق عمل میکند. مهمتر از همه، به جای آنکه صرفاً درباره نجات دنیا یا شکست دادن یک نیروی شرور باشد، به رابطهای میپردازد که حفظ آن برای دو شخصیت اصلی از هر پیروزی دیگری مهمتر است.
شاید بزرگترین دستاورد فیلم همین باشد که به مخاطب یادآوری میکند همه دوستیها قرار نیست شکل اولیه خود را حفظ کنند. بعضی آدمها از کنار ما میروند، بعضی مسیرهای تازهای انتخاب میکنند و بعضی خاطرات به گذشته تعلق میگیرند؛ اما این اتفاقها لزوماً ارزش آنچه را میان ما وجود داشته، از بین نمیبرند.
«جزیره فراموششده» در نهایت بیش از آنکه درباره یک جزیره جادویی باشد، درباره سرزمینی است که همه ما زمانی در آن زندگی کردهایم: دنیای کودکی، جایی که تصور میکردیم دوستانمان همیشه کنارمان خواهند ماند. شاید به همین دلیل است که با وجود تمام شلوغیها و کاستیهایش، فیلم در لحظات عاطفی خود حرفی آشنا و قابل لمس برای گفتن دارد.